Od eksperimenta do društvene akcije: Bretonov manifest u srpskom nadrealizmu

Godina 2024. obeležava vek od objavljivanja prvog Bretonovog manifesta, ključnog dela nadrealističkog pokreta, što je povod za osvetljavanje njegovog uticaja na srpske nadrealiste. Ova tema bila je u fokusu predavanja „Bretonov manifest u srpskom nadrealizmu“, koje je profesor Jelena Novaković održala 7. decembra u Muzeju savremene umetnosti u Beogradu. Predavanje je deo projekta „Aktivitet: sto godina nadrealizma“, u okviru saradnje Muzeja savremene umetnosti i Instituta za književnost i jezik.

Grupa srpskih pisaca, uključujući Marka Ristića, Dušana Matića, Koču Popovića, Oskara Daviča, Miloša Dedinaca i Đorđa Kostića, tokom svog boravka u Francuskoj inspirisana je avangardnim idejama. Iz Pariza donose prve nadrealističke publikacije, uključujući i Bretonov manifest iz 1924. godine, koji im postaje osnova za stvaranje jedinstvenog izraza na srpskom jeziku. Ristić već 1930. u časopisu ,,Svedočanstva’’ objavljuje tekst „Nadrealizam“, čime nadrealizam ulazi u srpsku književnost.

Bretonov manifest definiše nadrealizam na dva ključna principa: psihički automatizam i osporavanje logike. Ove teme dominirale su predavanjem profesor Novaković. Psihički automatizam, kao stvaralačko načelo, predstavljen je kroz verbalne i vizuelne radove srpskih i francuskih nadrealista, koji odbacuju racionalnu percepciju stvarnosti u korist istraživanja sna i nesvesnog.

„Sve što ometa puno izražavanje čoveka svedeno je na ono što se neopravdano naziva stvarnošću“, zapisali su Koča Popović i Marko Ristić u delu „Nacrt za jednu fenomenologiju iracionalnog“ iz 1931. godine. Upravo to preispitivanje stvarnosti, uključujući i njen iracionalni aspekt, čini suštinu nadrealističkog pogleda na svet.

Razmatranjem Bretonovog manifesta u kontekstu srpskog nadrealizma, predavanje je osvetlilo tematske i idejne poveznice između srpske i francuske nadrealističke tradicije. Iako postoje razlike, njihov razvojni put bio je paralelan. Srpski autori dali su značajan doprinos nadrealističkoj teoriji, prevazilazeći svoje francuske uzore kroz teorije želje, humora i tematizaciju noći.

Ovaj bogat doprinos srpskog nadrealizma osvetljen je i kroz aktuelnu izložbu „Aktivitet: sto godina nadrealizma“ u Muzeju savremene umetnosti, kao i kroz trojezičnu monografiju „Nemoguće. Umetnost nadrealizma“, autorke Milanke Todić, objavljenu 2002. godine.

Izložba i predavanja povodom stogodišnjice nadrealizma pružaju novi uvid u ovu avangardnu tradiciju i ističu njenu trajnu vrednost kako u domaćem, tako i u svetskom kulturnom kontekstu.

Please follow and like us: